Ο Νίκος Καββαδίας και το Κουροσίβο...

του Αλέκου Λασκαράτου

Την Κυριακή το βράδυ παρακολούθησα, σε ζωντανή μετάδοση από την ΕΤ-3,  συναυλία με τραγούδια από τον «Σταυρό του Νότου» του Νίκου Καββαδία σε μουσική του Θάνου Μικρούτσικου. Καθηλώθηκα. Τι θεϊκή ποίηση είναι αυτή και τη θεϊκή μουσική. Άσε το σκηνικό. Η παραλία της Θεσσαλονίκης, κοντά στο λιμάνι, με τρεις μεγάλους μεταλλικούς γερανούς φωτισμένους στο βάθος που ήσαν σα να σκύβουν ευλαβικά και να παρακολουθούν και αυτοί τη συναυλία. Απόλυτη μαγεία. Σκέφτηκα τι τυχερός λαός που είμαστε που έχουμε τέτοιους ποιητές και τέτοιους συνθέτες. Και έχουμε πολλούς. Κάποια στιγμή λέω να μιλήσω για αυτό το μοναδικό, στην Ευρώπη και ίσως στον κόσμο ολόκληρο, φαινόμενο υπέροχης μελοποιημένης ποίησης που διαθέτουμε.

Σήμερα, όμως, θέλω να σας πω δυο λόγια για τον ωραίο στίχο «Μας έσφιξε το Kuro Siwo σα μια ζώνη» από το ομώνυμο ποίημα του Καββαδία που ακούστηκε στη συναυλία. Μ’ έπιασε, βλέπετε, το επιστημονικοτέτοιο μου και το δασκαλίστικό μου ακούγοντάς τον. Τι να εννοεί, τι να κρύβεται πίσω από τα λόγια αυτά του ποιητή; Το Kuro Siwo ή Κουροσίβο είναι ένα πολύ δυνατό θαλάσσιο ρεύμα στον δυτικό Ειρηνικό που κινείται βόρεια κατά μήκος των ακτών της Ασίας. Είναι τόσο δυνατό που όταν ένα καράβι κινείται μέσα του, είναι σα να είναι πιασμένο στις ράγες τραίνου που το σφίγγουν και το καθοδηγούν και δεν μπορεί εύκολα να ξεφύγει δεξιά ή αριστερά.  Αυτό το συναίσθημα μας περιγράφει, εύστοχα, ο Νίκος Καββαδίας με τον στίχο αυτόν.

Ξέρουμε τον λόγο ύπαρξης του Κουροσίβο;  Η απάντηση είναι, ναι! Υπάρχει άλλο ρεύμα αντίστοιχο με αυτό σε άλλον ωκεανό; Η απάντηση είναι επίσης καταφατική. Μιλάμε για το Gulf Stream ή το ρεύμα του Κόλπου στον Ατλαντικό. Και τα δύο αυτά ρεύματα έχουν την ίδια γενεσιουργό αιτία. Ας ξεκινήσουμε από το ισημερινό ρεύμα που υπάρχει και στους δύο αυτούς ωκεανούς. Είναι ρεύματα στο ύψος του ισημερινού που κινούνται από τα ανατολικά προς τα δυτικά. Όταν τα ρεύματα αυτά φτάσουν τις ακτές της Ασίας και της Αμερικής αντίστοιχα, στρίβουν δεξιά και κινούνται βόρεια κατά μήκος των ανατολικών ακτών των δύο αυτών ηπείρων. Σε κάποιο γεωγραφικό πλάτος στρίβουν πάλι δεξιά κινούμενα και πάλι παράλληλα με τον ισημερινό. Όταν φτάσουν στις απέναντι ακτές στρίβουν και πάλι δεξιά για να ενωθούν με το ισημερινό ρεύμα απ’ όπου προήλθαν. Σχηματίζουν δηλαδή ένα κλειστό κύκλωμα που στην ωκεανογραφία ονομάζεται «Γύρος» από το αγγλικό Gyre (και όχι από το ένα γύρο με απ’ όλα..). Ως εδώ καλά. Αυτό όμως δεν είναι αρκετό για να δημιουργήσει τα πολύ ισχυρά ρεύματα στις δυτικές πλευρές των Γύρων και την ασυμμετρία που παρατηρείται στην ένταση των δυτικών κλάδων (ισχυρά ρεύματα) και των ανατολικών κλάδων (ασθενή ρεύματα). Εδώ μπαίνει η περιστροφή της γής και η λεγόμενη δύναμη Coriolis και για την ακρίβεια η μεταβολή της με το γεωγραφικό πλάτος. Αυτή είναι η αιτία δημιουργίας της ασυμμετρίας που λέγαμε με την εμφάνιση των δύο αυτών ισχυρών ρευμάτων. Τα ρεύματα αυτά παίζουν καθοριστικό ρόλο και στο παγκόσμιο κλίμα. Καθώς προέρχονται από τις θερμές περιοχές του ισημερινού μεταφέρουν θερμά νερά σε απόσταση χιλιάδων χιλιομέτρων επηρεάζοντας το κλίμα των περιοχών που περιβρέχουν. Ειδικά το ρεύμα του Κόλπου το οποίο κάποια στιγμή (στο ύψος του ακρωτηρίου Haterras) εγκαταλείπει την προς βορρά κατά μήκος των αμερικανικών ακτών πορεία του και κινείται βορειοανατολικά προς τη δυτική Ευρώπη, επηρεάζοντας έτσι και μετριάζοντας το κλίμα της. Στις συζητήσεις και τις έρευνες για την κλιματική αλλαγή, ένα από τα μεγάλα ερωτήματα είναι η πιθανή εξασθένηση του ρεύματος του Κόλπου που θα είχε σαν συνέπεια την πολύ μεγάλη πτώση της θερμοκρασίας της δυτικής Ευρώπης και την εμφάνιση πάγων μέχρι τις βόρειες ακτές της Γαλλίας! Τελευταία (για σήμερα…) ερώτηση; Γιατί δεν έχουμε αντίστοιχο ρεύμα στον Ινδικό ωκεανό; Απάντηση: Γιατί ο Ινδικός δεν επεκτείνεται αρκετά βόρεια (λόγω της Ινδικής χερσονήσου) οπότε η μεταβολή της Coriolis με το γεωγραφικό πλάτος δεν είναι τόσο σημαντική για να παίξει το ρόλο της όπως στους άλλους δύο μεγάλους ωκεανούς.

Ελπίζω να μην σας κούρασα καλοκαιριάτικα. Βρίσκω όμως πολύ γοητευτικό αυτό το μπλέξιμο επιστήμης και ποίησης, ποίησης και επιστήμης. Και όπως λέει ο Elie Faure, στην Ιστορία της Τέχνης του, και έχω αναφέρει και παλαιότερα εδώ «αυτό που σκοτώνει δεν είναι το να ξέρεις, είναι το να μην αισθάνεσαι αυτό που ξέρεις».

Ακούστε το τραγούδι «Μας έσφιξε το Kuro Siwo σα μια ζώνη» με τον επίσης κορυφαίο στίχο: O μπούσουλας είναι που στρέφει ή το καράβι;

www.protagon.gr